„Niech Kościół Ormiański podąża w pokoju i niech będzie między nami pełna komunia” – ten papieski tweet stanowi doskonałe podsumowanie ostatniego dnia pielgrzymki do Armenii. Jego głównym wydarzeniem był udział Franciszka w Boskiej Liturgii w Eczmiadzynie, duchowym centrum wszystkich Ormian.

Wcześniej Papież odprawił prywatnie Mszę, a następnie spotkał się z biskupami katolickimi obrządku ormiańskiego i kapłanami pełniącymi w tym kraju posługę duszpasterską. W trzymilionowej Armenii wspólnota katolicka liczy ok. 280 tys. wiernych, którym posługuje 3 biskupów i 27 księży. Zarówno liturgia, jak i spotkanie z duchowieństwem odbyły się w rezydencji patriarchy Karekina II, który gościł Papieża podczas całej pielgrzymki. Za ten niezwykły gest przyjęcia we własnym domu Franciszek podziękował na zakończenie prawosławnej liturgii, w której uczestniczył w katedrze Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego.

Po zakończeniu celebracji Boskiej Liturgii Franciszek udał się do siedziby patriarchy na ekumeniczny obiad. Wzięli w nim udział poza osobami towarzyszącymi w tej podróży Papieżowi także arcybiskupi i biskupi zarówno Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego, jak i ormiańskokatoliccy.

Przed opuszczeniem Eczmiadzyna Papież miał jeszcze spotkanie z blisko stuosobową grupą dobroczyńców Kościoła Ormiańskiego. Po jego zakończeniu Franciszek i Karekin II podpisali wspólną deklarację. Przypominają w niej, że w 2001 r.  św. Jan Paweł II odwiedził Armenię z okazji 1700. rocznicy proklamowania chrześcijaństwa religią tego kraju. Z podpisanej przy tej okazji również przez niego wspólnej deklaracji z Karekinem II przytaczają słowa o „eksterminacji półtora miliona ormiańskich chrześcijan, uznawanej powszechnie za pierwsze ludobójstwo XX stulecia” (Wspólna deklaracja Jana Pawła II i Karekina II, 27 września 2001).

Ostatnim punktem papieskiej wizyty w Armenii było nawiedzenie jednego z najważniejszych dla Ormian miejsc świętych. Jest to klasztor Chor Wirap przy granicy tureckiej, u stóp wznoszącej się poza nią góry Ararat. To właśnie w tamtejszych lochach więziony był przez kilkanaście lat za wiarę św. Grzegorz Oświeciciel. Za jego wstawiennictwem pogrążony w chorobie król Tiridates III został cudownie uzdrowiony. Nawrócił się wtedy razem z rodziną i w 301 r. ogłosił chrześcijaństwo religią państwową Armenii. W 2001 r. klasztor nawiedził Jan Paweł

Dokonując wyboru dobra, człowiek świadomie rezygnuje ze zła i tego, co prowadzi do zniewolenia. Na tym tle powołanie jest osobistym, świadomym wyborem najwyższego dobra realizowanego na różnych drogach, jakie rozpoznajemy jako najwłaściwsze dla nas.

Zarówno w wypadku powołania do małżeństwa, jak i do kapłaństwa czy życia konsekrowanego najistotniejsza jest wolność, która jest także warunkiem ważności święceń, przysięgi małżeńskiej i ślubów zakonnych. Jakikolwiek przymus może powodować ich nieważność.

Jedność nie jest korzyścią strategiczną, której należy poszukiwać dla wzajemnych interesów, lecz tym, o co prosi nas Jezus i czego wypełnienie zależy od nas – mówił Franciszek podczas głównego wydarzenia ekumenicznego tej podróży. O godz. 19 czasu armeńskiego na Placu Republiki w Erywaniu odbyła się międzywyznaniowa modlitwa o pokój. Miała ona postać liturgii słowa. Przemówienia wygłosili zwierzchnik Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego oraz Papież.

Ojciec Święty powiedział, że przybył do Armenii, by zapewnić o głębokiej braterskiej miłości i bliskości Kościoła katolickiego. Przypomniał, że w ostatnich latach wzajemne relacje między dwoma Kościołami bardzo się pogłębiły.

Za hojne wspieranie potrzebujących Ojciec Święty podziękował ormiańskim katolikom na zakończenie Mszy w Giumri. Wyraził też wdzięczność wiernym, którzy tak licznie przybyli na papieską liturgię.

„Wielką tradycją Zjednoczonego Królestwa jest uszanowanie woli ludzi wyrażonej przez głosowanie. Dziś obraliśmy nowy kurs, który będzie wyzwaniem dla wszystkich”. Słowa te czytamy w specjalnym oświadczeniu kard. Vincenta Nicholsa po ogłoszeniu wyników referendum w Wielkiej Brytanii. Jej obywatele zdecydowali o opuszczeniu przez ten kraj struktur Unii Europejskiej.

XII Tydzień Okresu Zwykłego, Rok C

Lm 2, 2. 10-14. 18-19; Ps 74 (73), 1-2. 3-4. 5-7. 20-21 (R.: por. 19b); Mt 8, 17; Mt 8, 5-17

Wobec tych, którzy zostali nazwani błogosławionymi, z powodu uwierzenia w Króla królestwa Bożego, Mesjasza, i zostali wezwani do bycia solą ziemi i światłem świata, potomek Dawida, Jezus odpiera zarzuty stawiane przez przeciwników religijnych. Ci, którzy w rzeczywistości znoszą Prawo i proroków oskarżają o to Jezusa. Jezus nie przeciwstawiał się Prawu, lecz jego niewłaściwym interpretacjom, bardziej podkreślającym jego literę niż ducha.

„Oddaję cześć narodowi ormiańskiemu, który oświecony światłem Ewangelii, także w najbardziej tragicznych chwilach swojej historii zawsze odnajdywał w Krzyżu siłę, aby się podnieść. Ukazuje to, jak bardzo głębokie są korzenie jego wiary chrześcijańskiej” – powiedział Papież w Pałacu Prezydenckim, gdzie spotkał się z władzami Armenii i korpusem dyplomatycznym.

Zaraz na początku swego wystąpienia Franciszek przypomniał, że jego pielgrzymka do Armenii jest odwzajemnieniem ubiegłorocznej wizyty w Watykanie prezydenta tego kraju i patriarchy wszystkich Ormian. Podczas uroczystej celebracji upamiętniono wówczas stulecie Metz Yeghérn, czyli „wielkiego zła”, jak Ormianie nazywają ogromną rzeź, jaka dotknęła ich przed stu laty.

Papież przyleciał do Erywania o godz. 14.50 czasu lokalnego, który jest posunięty o dwie godziny do przodu względem Europy Środkowej. Rzym dzielą od Armenii niemal 3 tys. km. Franciszek skierował telegramy z pozdrowieniami do prezydentów 7 państw, nad którymi przelatywał w tej podróży.

Na lotnisku w Erywaniu Franciszka powitali prezydent Serż Sarkisjan, zwierzchnik Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego katolikos Karekin II i nuncjusz apostolski w Armenii, Azerbejdżanie i Gruzji abp Marek Solczyński. Uroczystość powitalna na lotnisku miała charakter oficjalny, ale nieformalny. Odegrano więc hymny, odbyła się prezentacja kompanii reprezentacyjnej oraz obu delegacji, ale nie było przemówień. Dzieci powitały Franciszka chlebem i solą.